Środowisko Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej PONURY-NURT



Początki powstania Zgrupowań to ostatnie miesiące 1942 r. kiedy w Okręgu Radomsko-Kieleckim powołano Kierownictwo Dywersji - KEDYW. Zręby KEDYWU tworzyli: ppor. "Albiński" - Hipolit Krogulec, skoczkowie cichociemni: por. "Nurt" - Eugeniusz G. Kaszyński, ppor. "Robot" Waldemar Szwiec, ppor. "Ugur" - Antoni Jastrzębski. Był to okres powsta-wania większych oddziałów partyzanckich, ich szkolenia i obejmowania jednolitym kierownictwem. W czerwcu 1943 r. funkcję szefa KEDYWU Okręgu obiął por. "Ponury" - Jan Piwnik. Był jednym z pierwszych cichociemnych. Skoczył do kraju z 6/7.X.1941 r. W 1942 r. organizował II odcinek "Wachlarza". Wsławił się rozbiciem w styczniu 1943 r. więzienia w Pińsku. Przystępując do organizowania dużego Zgrupowania Partyzanckiego, scalił luźno chodzące oddziały partyzanckie i utworzył trzy Zgrupowania:

I. "Nurta" - oddziały: "Grota" - Euzebiusza Domoradzkiego, "Szorta" - Tomasza Wagi, "Habdanka" - Jerzego Stefanowskiego oraz grupy konnej "Tarzana" - Tomasza Wójcika.

II. "Robota" - oddziały : "Wilka" - Józefa Domagały, "Allana" - Tadeusza Jencza i Pluton Warszawski.

III "Marianskiego" - oddziały: "Jurka"- Władysława Czerwonki, "Oseta" - Władysława Wasilewskiego.

W skład Zgrupowania włączona została ochrona radiostacji dalekiego zasięgu "Jacka" - Jana Kosińskiego.

Skład osobowy oddziałów wahał się od 30 do 80 żołnierzy. Ogółem Zgrupowania liczyły ok. 400 partyzantów, stanowiąc jednostkę dyspozycyjną Komendy Okręgu. Do końca 1943 r. oddziały wykonywały akcje dywersyjne, likwidowały konfidentów i szpicli, zdo-bywały broń, atakowały obiekty wroga, prowadziły walki obronne, ubezpieczały zrzuty broni, ludzi i zaopatrzenia z Anglii, oczyszczały teren z bandytyzmu.

W czerwcu 1943 r. na polecenie "Ponurego", inż. "Korebko" - Kazimierz Czerniewski zorganizował w Suchedniowie, w fabryce maszyn rolniczych produkcję pistoletów ma-szynowych, wzorowanych na angielskich stenach. W wyniku zdrady, 26.X. 1943 r. nie-miecka brygada antypartyzancka zajęła zakład, zabijając kilku i aresztując kilkunastu pracowników. W lipcu oddziały Zgrupowań zaatakowały trzy krotnie pociągi niemieckie. Jeden z tych ataków był odwetem za masowy, bestialski mord na mieszkańcach wsi Michniów.

Aktywność Zgrupowań spowodowała w 1943 r. trzy wielkie obławy na Wykus, miejsce stałego biwakowania Zgrupowania "Nurta", na którym "Ponury" koncentrował co pewien czas wszystkie trzy Zgrupowania. Z obławy pierwszej, 20.VII. oddziały wymknęły się z okrążenia bez strat. Niemcy spalili tylko szałasy. W drugiej, 17.IX. skoncentrowane na Wykusie Zgrupowania, działając z zasadzki na Barwinku zadały Niemcom dotkliwe straty. W trzeciej, 28.X. oddziały wroga /ok. 3 tysięcy ludzi/, wsparte lotnictwem i artylerią, uderzyły z zaskoczenia /zdrada/ i zniszczyły obozowisko. Zginęło 22 żołnierzy ochrony radiostacji i 11 żołnierzy z oddziałów Zgrupowań. Straty niemieckie były jednak duże, a wróg nie osiągnął celu - rozbicia i rozproszenia Zgrupowań.

We wrześniu społeczeństwo kielecczyzny ufundowało Zgrupowaniom "Ponurego" bojowy sztandar /oryginał przekazano w 1977 r. do Częstochowy/. W okresie od czerwca do grudnia 1943 r. Zgrupowania staczają ok. 50 walk zaczepnych i obronnych. W ostatnich miesiącach 1943 r. zginęli w walkach dowódcy oddziałów: "Oset", "Wilk", "Robot" i "Inspektor Jacek". W styczniu 1944 r. "Ponury" został odwołany przez Komendę Główna AK i przeniesiony na teren nowogródczyzny, gdzie jako dowódca 7 batalionu 77 pp AK zginął 16.VI. w walce pod Jewłaszami. Po odejściu "Ponurego" dowództwo objął "Nurt". Po mniej aktywnym okresie zimowym, od wiosny "Nurt" rozpoczął mobilizację żołnierzy i wypełnianie rozkazów dowództwa Okręgu w walce bieżącej. W Zgrupowaniu działała "Spec-grupa" kierowana przez "Habdanka", produkująca miny i granaty przeciw czołgowe oraz pistolety maszynowe "KIS". 7.VII.1944 r. 36-osobowy oddział "Tarzana", oczekując we wsi Wola Grójecka k/Ćmielowa na akcję zdobycia kolejowego transportu amunicji, został w wyniku zdrady rozbity. poległo 32 żołnierzy.

W ramach przygotowań do operacji "BURZA" Zgrupowania zostały przemianowane na I batalion 2 pp Leg. AK. W jego skład weszły cztery kompanie: "Jurka", "Dzika", "Szorta" i "Habdanka" oraz zwiad konny "Bogorii" - Stanisława Skotnickiego. Dowódcą batalionu został "Nurt", jego zastępcą "Mariański"- Stanisław Pałac, adiutantem "Antoniewicz" - Leszek Popiel. Batalion otrzymał sanitariat z doktorem "Andrzejem" - Władysławem Chachajem i st. sanitariuszką siostrą "Hanką" - Anną Mirecką-Lubowicką. Batalion brał udział w koncentracji oddziałów Okręgu "Jodła" w marszu na pomoc Warszawie oraz walczył pod Dziebałtowem, Radoszycami, Miedzierzą, Radkowem do grudnia 1944 r. Po rozformowaniu dywizji, batalion w sile ok. 300 żołnierzy toczył na przełomie października i listopada wielodniowe walki pod Włoszczową /Krzepin, Zagórze, Kosów, Lipno, Chotów/ zadając duże straty Niemcom. Z walk tych "Nurt" wyprowadził oddział bez większych ofiar. 19 stycznia 1945 r. batalion został rozwiązany zgodnie z rozkazem ostatniego Komendanta Głównego Armii Krajowej gen. "Niedźwiadka" - Leopolda Okulickiego.

Rozkaz o rozwiązaniu Armii Krajowej zastał żołnierzy "Nurta" w różnych sytuacjach: w lesie, na melinach zimowych, w więzieniach i obozach. Na ziemie polskie wkroczyła Armia Radziecka. Społeczeństwu narzucono system rządów komunistycznych, obcy i wrogi. Rozpoczął się okres walki ze stalinizmem i rodzimym terrorem służb bez-pieczeństwa, walka o tożsamość narodu polskiego.

W tych trudnych latach większość żołnierzy "Ponurego" i "Nurta" zachowała ze sobą łączność i nie załamała się.



Wykorzystując w roku 1956 "Odwilż" zbudowali na Wykusie kapliczkę " pomnik. Jej odsłonięcie i poświęcenie nastąpiło 15 września 1957 roku. W tym samym czasie powstało Środowisko Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich PONURY-NURT. Do roku 1989 działało nieformalnie skutecznie utrwalając etos Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego.

Okres czerwca to od kilkudziesięciu lat czas spotkań żołnierzy "Ponurego" i "Nurta" na Wykusie. Jest to również jedno z niewielu spotkań gdzie młodzież ma okazję poznać historię ojców i dziadków walczących o wolną Polskę.



Od kilkunastu lat w spotkaniach czynny udział biorą organizacje młodzieżowe takie jak: Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, Związek Harcerstwa Polskiego, Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego "Zawisza" FSE, Związek Strzelecki "Strzelec", "Orlęta". Podczas mszy św. swoją przysięgę składają studenci Wyższej Szkoły Handlowej w Kielcach specjalność Administracji Systemami Bezpieczeństwa. Na spotkaniach nie brakuje młodzieży ze szkół z Wąchocka, Bodzentyna i Wielkiej Wsi.



W 1996 roku zostało zawarte porozumienie między Środowiskiem Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej PONURY-NURT a Związkiem Harcerstwa Rzeczypospolitej w celu przejęcia pałeczki w Sztafecie Pokoleń. W sierpniu 2002 roku zostało również powołane Stowarzyszenie Pamięci Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej PONURY-NURT, którego celem jest upowszechnianie tradycji walk o niepodległość prowadzonych przez Zgrupowania Partyzanckie Armii Krajowej dowodzone przez por. Jana Piwnika ps. "Ponury" oraz por. Eugeniusza G. Kaszyńskiego ps. "Nurt", ochrona miejsc upamiętnionych przez Środowisko Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej PONURY-NURT, obrona czci i pamięci Żołnierzy Armii Krajowej.



We wrześniu w rocznicę powstania Polskiego Państwa Podziemnego szkoły z woj. świętokrzyskiego organizują, na Wykusie spotkania upamiętniające to wydarzenie. Podczas spotkań dzieci i młodzież mają okazje na żywo spotkać partyzantów z Gór Świętokrzyskich.



Nie można zapomnieć o drodze krzyżowej, która powstała dzięki Związkowi Harcerstwa Polskiego. W październikowy wieczór grupa harcerek i harcerzy wraz z lokalną młodzieżą uczestniczy w drodze krzyżowej po miejscach pamięci. Oprócz duchowego wymiaru tego spotkania zebrana młodzież ma okazję poznać historię żołnierzy Armii Krajowej oraz groby partyzantów od Ponurego i Nurta



Od kilku lat ścisły udział w przygotowaniach uroczystości na Wykusie biorą władze samorządowe z Bodzentyna, Wąchocka, Suchedniowa przedstawiciele Nadleśnictwa Suchedniów oraz Komendy Wojewódzkiej Policji w Kielcach. Nadmienić należy, że Policja Świętokrzyska w porozumieniu ze Środowiskiem Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej PONURY-NURT przygotowała odznakę Policyjną im mjr. "Ponurego", która wręczana jest wyróżnionym Policjantom.



Materialnym dowodem pamięci są pomniki w miejscach bitew żołnierzy AK oraz panteon pamięci w Kościele OO Cystersów poświęcony Dowódcom Armii Krajowej i Polskiemu Państwu Podziemnemu.